Reforma, o której mówiło się od miesięcy, stała się faktem. Prezydent Karol Nawrocki podpisał 7 stycznia 2026 roku nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która radykalnie zmienia zasady korzystania ze zwolnień lekarskich (L4) oraz reformuje system orzecznictwa w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. To przełom, który dotknie każdego pracownika korzystającego z L4, a zwłaszcza tych, którzy dotychczas czuli się bezpiecznie po ustaniu zatrudnienia. ZUS zyskuje bezprecedensowe prawo do wglądu w dokumentację medyczną ubezpieczonego.
Kancelaria Prezydenta RP, informując o podpisaniu ustawy 8 stycznia 2026 roku, podkreśliła, że celem jest nie tylko uszczelnienie systemu i walka z nadużyciami, ale przede wszystkim rozwiązanie narastających problemów kadrowych w samym ZUS. Szacuje się, że reformy mają skrócić czas oczekiwania na kluczowe orzeczenia i podnieść efektywność kontroli. Chociaż większość przepisów wejdzie w życie już za około trzy miesiące (wiosną 2026 roku), to już teraz musisz wiedzieć, jakie konkretne konsekwencje czekają cię w przypadku choroby.
ZUS wchodzi do twojej dokumentacji. Co zmieni się w kontrolach L4?
Dotychczas kontrolerzy ZUS skupiali się głównie na formalnej poprawności zwolnienia i na tym, czy ubezpieczony nie wykonuje pracy zarobkowej, ewentualnie czy nie wyjechał na zagraniczne wakacje. Nowelizacja drastycznie poszerza te kompetencje, dając Zakładowi prawo do wglądu w pełną dokumentację medyczną w zakresie niezbędnym do oceny zasadności wystawionego zwolnienia. Oznacza to koniec z poleganiem wyłącznie na oświadczeniu lekarza. Kontrolerzy będą mogli żądać dokumentacji bezpośrednio od placówki medycznej lub lekarza wystawiającego L4.
Kluczową i najbardziej zaskakującą zmianą jest rozszerzenie kontroli na osoby, którym ubezpieczenie chorobowe już ustało. Jeżeli rozwiązałeś umowę o pracę, ale w ostatnim okresie zatrudnienia korzystałeś ze zwolnienia, ZUS nadal będzie mógł sprawdzić, czy to zwolnienie było zasadne. To istotne, ponieważ dotychczas wiele osób czuło się bezkarnych po ustaniu stosunku pracy. Teraz, nawet jeśli jesteś już poza firmą, ZUS może zażądać zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, jeśli kontrola wykaże nieprawidłowości.
Zmiany dotkną także zasiłków opiekuńczych. Instytucja zyska prawo do dokładnego ustalenia, czy w gospodarstwie domowym nie ma innych osób, które mogłyby zapewnić opiekę choremu członkowi rodziny. To bezpośrednia odpowiedź na nadużycia, gdzie zasiłek opiekuńczy był wykorzystywany w sytuacjach, gdy inni domownicy byli zdolni do sprawowania opieki.
Kiedy stracisz zasiłek? Nowe zasady pracy na dwóch etatach
Ustawa precyzyjnie określa, w jakich sytuacjach ubezpieczony może utracić prawo do świadczeń. Najważniejsze zasady pozostają niezmienne: wykonywanie pracy zarobkowej lub podejmowanie aktywności sprzecznej z celem L4 (np. intensywne remonty, forsowne podróże) to prosta droga do odebrania zasiłku. Musisz pamiętać, że działania, które mogą przedłużać chorobę lub rekonwalescencję, będą surowo karane.
Jednocześnie ustawodawca wprowadził pewną liberalizację, która jest dużym ułatwieniem dla pacjentów. Dopuszczalne będą drobne, codzienne czynności, takie jak wizyta w aptece, zrobienie niezbędnych zakupów spożywczych czy wizyta u lekarza. Dozwolone są również incydentalne działania wymuszone ważnymi okolicznościami, np. pilne załatwienie sprawy w urzędzie, jeśli ich zaniechanie naraziłoby pracodawcę na straty finansowe.
Absolutną nowością jest rozwiązanie dla osób pracujących na kilku etatach. Jeśli stan zdrowia na to pozwala, a lekarz wyraźnie zaznaczy to w zwolnieniu, możliwa będzie praca u jednego pracodawcy przy jednoczesnym korzystaniu ze zwolnienia u drugiego. To przełom dla tysięcy Polaków, którzy dotychczas musieli rezygnować z całości dochodów, nawet jeśli choroba dotyczyła tylko jednego z obowiązków. Jeśli jesteś zatrudniony w dwóch miejscach, musisz upewnić się, że twój lekarz jest świadomy twojej sytuacji i odpowiednio wypełni dokumentację.
Przełom w orzecznictwie. Czy ZUS poradzi sobie z kolejkami?
Reforma orzecznictwa lekarskiego to drugi filar nowej ustawy. Jej głównym celem jest skrócenie horrendalnie długiego czasu oczekiwania na orzeczenia, które są kluczowe dla przyznania rent z tytułu niezdolności do pracy, rent socjalnych czy dodatków pielęgnacyjnych. ZUS zmagał się z poważnymi brakami kadrowymi, dlatego wprowadzono rewolucyjne zmiany w zatrudnieniu lekarzy orzeczników.
Lekarze orzecznicy będą mogli wybierać formę zatrudnienia – zarówno umowę o pracę, jak i umowę cywilnoprawną (B2B). Aby zachęcić specjalistów, resort pracy przewiduje, że wynagrodzenie zasadnicze lekarzy orzeczników wzrośnie o około 25%, co ma uczynić tę ścieżkę kariery bardziej atrakcyjną. Co więcej, ustawa dopuszcza zatrudnianie lekarzy bez pełnego tytułu specjalisty.
Rozszerzono także katalog osób uprawnionych do wydawania orzeczeń w wybranych, mniej skomplikowanych sprawach. Do tego grona dołączą fizjoterapeuci oraz pielęgniarki i pielęgniarze, co ma odciążyć lekarzy i przyspieszyć procesy. Najważniejsze stanowiska kierownicze, takie jak Naczelny Lekarz ZUS, pozostaną jednak obsadzane wyłącznie na etatach.
Jednoosobowe orzekanie i reorganizacja: ZUS stawia na szybkość
Jedną z największych zmian proceduralnych jest wprowadzenie zasady jednoosobowego orzekania, zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji. Dotychczas odwołanie od decyzji zawsze trafiało do komisji lekarskiej, co generowało znaczne opóźnienia. Teraz tylko w sprawach uznanych za szczególnie skomplikowane możliwe będzie skierowanie ich do 3-osobowego składu lekarzy.
Zmianie ulegnie również struktura organizacyjna. W oddziałach ZUS powstaną specjalne Centra Orzecznicze, które mają skonsolidować zadania związane z wydawaniem orzeczeń i nadzorem nad nimi. Ta centralizacja ma poprawić spójność wydawanych decyzji i znacząco skrócić czas oczekiwania na ostateczne rozstrzygnięcie.
Harmonogram zmian: Kiedy nowe przepisy wejdą w życie?
Ustawa, podpisana na początku stycznia 2026 roku, trafi teraz do Dziennika Ustaw. Większość kluczowych przepisów dotyczących kontroli L4 i wglądu w dokumentację medyczną zacznie obowiązywać po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia. Należy więc spodziewać się, że nowe zasady staną się codziennością już wiosną 2026 roku.
Rok 2026 będzie jednak okresem przejściowym. Stare i nowe zasady będą funkcjonować równolegle w zależności od rodzaju sprawy. Pełne wdrożenie reformy, zwłaszcza tych elementów, które wymagają gruntownej przebudowy systemów informatycznych i organizacyjnych w ZUS (np. pełne uruchomienie Centrów Orzeczniczych), nastąpi dopiero w 2027 roku. Eksperci szacują, że pełne ugruntowanie zmian zajmie instytucji około roku.
Co to oznacza dla ciebie: Praktyczne rady dla ubezpieczonych
Jeśli korzystasz ze zwolnień lekarskich, musisz działać z większą ostrożnością. ZUS zyskał potężne narzędzie w postaci dostępu do twoich danych medycznych. Aby uniknąć utraty zasiłku, pamiętaj o kilku kluczowych zasadach:
- Wiarygodność dokumentacji: Przygotuj się na to, że ZUS może weryfikować zasadność L4, żądając historii leczenia.
- Kontrola po ustaniu pracy: Kontrola może nastąpić nawet po rozwiązaniu umowy. Jeśli pobierałeś zasiłek, ZUS ma prawo sprawdzić jego prawidłowość.
- Unikaj aktywności sprzecznej: Choć drobne zakupy są dozwolone, unikaj działań, które mogą zostać zinterpretowane jako przedłużające rekonwalescencję (np. forsowne wycieczki, intensywna praca fizyczna).
- Praca na dwóch etatach: Jeśli pracujesz w dwóch miejscach, upewnij się, że lekarz wyraźnie zaznaczył w zwolnieniu możliwość kontynuowania pracy u drugiego pracodawcy.
- Współpraca i dowody: W razie kontroli współpracuj, ale pamiętaj o swoich prawach. Przechowuj całą dokumentację medyczną – będzie ona twoim dowodem w ewentualnym sporze sądowym.
Nowe przepisy mają uszczelnić system, ale jednocześnie zwiększają ryzyko dla nieuważnych ubezpieczonych. Bądź świadomy, że granica między dozwolonymi a zakazanymi czynnościami na L4 stała się znacznie węższa, a ZUS ma teraz mocniejsze argumenty do kwestionowania zwolnień.