Właściciele domów, budynków gospodarczych i innych nieruchomości, na których wciąż znajdują się materiały zawierające azbest, mają czas tylko do 31 stycznia 2026 roku na dopełnienie kluczowego obowiązku. Chodzi o złożenie deklaracji o obecności tego niebezpiecznego materiału w odpowiednim urzędzie.
Mimo że całkowity zakaz stosowania azbestu obowiązuje w Polsce od 1998 roku, dziesiątki tysięcy ton płyt eternitowych i innych wyrobów wciąż zalegają na polskich posesjach. Zbliżający się termin inwentaryzacji jest absolutnie krytyczny. Niedopełnienie formalności grozi nie tylko wysokimi karami finansowymi, sięgającymi nawet 20 tys. zł, ale także pozbawia możliwości skorzystania z cennych dotacji na profesjonalne usunięcie i utylizację toksycznego materiału.
Obowiązek ten wynika z długofalowego rządowego planu, którego celem jest całkowite oczyszczenie kraju z azbestu do 2032 roku. Aby ten cel osiągnąć, samorządy muszą wiedzieć, gdzie azbest się znajduje i w jakiej ilości. Dlatego właściciele nieruchomości muszą działać szybko i precyzyjnie, zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Dlaczego azbest to wciąż zagrożenie dla Polaków?
Azbest, choć przez dekady był chwalony za wytrzymałość i odporność na ogień, jest dziś uznawany za jeden z najbardziej rakotwórczych materiałów budowlanych. Jego zagrożenie nie leży w stabilnej, nienaruszonej płycie, lecz w mikroskopijnych włóknach, które uwalniają się do powietrza, gdy materiał jest uszkodzony, kruszony lub po prostu starzeje się pod wpływem warunków atmosferycznych.
Włókna azbestowe, po wniknięciu do układu oddechowego, osadzają się głęboko w płucach i nie ulegają rozkładowi. Mogą prowadzić do szeregu poważnych chorób, takich jak pylica azbestowa, rak płuc czy niezwykle agresywny międzybłoniak opłucnej. Choroby te często rozwijają się w utajeniu, manifestując się dopiero po kilkudziesięciu latach od ekspozycji. Z tego powodu azbest stanowi realne, długoterminowe zagrożenie zdrowotne zarówno dla właścicieli nieruchomości, jak i dla ich otoczenia.
Polska zobowiązała się do całkowitego wyeliminowania tego problemu w ramach „Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032”. Realizacja tego programu wymaga od wszystkich właścicieli nieruchomości aktywnego udziału, począwszy od dokładnej inwentaryzacji i zgłoszenia posiadanych materiałów. Szacuje się, że w kraju wciąż pozostają dziesiątki tysięcy ton wyrobów azbestowych, głównie w postaci płyt eternitowych na dachach budynków gospodarczych i domów jednorodzinnych, ale także w rurach czy na elewacjach.
Ostateczny termin na zgłoszenie. Kto i gdzie składa deklarację?
Najważniejszą datą, którą każdy właściciel musi zapamiętać, jest 31 stycznia 2026 roku. To ostateczny termin na złożenie informacji o wyrobach zawierających azbest, jeśli nie zostało to zrobione wcześniej. Niezależnie od tego, czy azbest znajduje się na dachu, w piwnicy, czy jest to rura azbestowo-cementowa, obowiązek zgłoszenia dotyczy każdego wyrobu zawierającego ten materiał.
Procedura składania deklaracji różni się w zależności od statusu prawnego właściciela nieruchomości:
- Osoby fizyczne niebędące przedsiębiorcami: Informację o azbeście składają w urzędzie gminy, właściwym dla lokalizacji nieruchomości. Dokument należy skierować do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.
- Przedsiębiorcy oraz inne podmioty prawne: Deklaracje składają do marszałka właściwego województwa.
Wzór formularza, który należy wypełnić, jest ujednolicony i znajduje się w załączniku nr 3 do rozporządzenia Ministra Gospodarki z 2010 roku. Formularz ten wymaga precyzyjnego określenia rodzaju, ilości, stanu technicznego oraz miejsca zalegania azbestu. Wypełnienie go zgodnie ze stanem faktycznym jest kluczowe dla późniejszego planowania prac rozbiórkowych i utylizacyjnych przez samorządy.
Ryzyko finansowe. Kary i utrata prawa do dotacji
Konsekwencje braku zgłoszenia azbestu są dwojakie: prawne i ekonomiczne. Przepisy przewidują możliwość nałożenia grzywny w wysokości do 20 tys. zł za niedopełnienie obowiązku inwentaryzacji. Choć samorządy rzadko sięgają po najwyższe wymiary kar, a proces ich nakładania bywa skomplikowany (wymaga często zaangażowania policji lub sądu), ryzyko finansowe pozostaje realne.
W praktyce, gminy coraz częściej stosują bardziej bezpośredni i skuteczny mechanizm motywacyjny, który uderza w finanse właścicieli w inny sposób: pozbawienie dostępu do dofinansowania. Jak pokazują przykłady z różnych miast, osoby, które nie złożyły wymaganej deklaracji w terminie, automatycznie tracą możliwość ubiegania się o dotacje na usunięcie i utylizację azbestu.
Jest to kluczowa informacja dla czytelników. Profesjonalny demontaż i transport wyrobów azbestowych na specjalistyczne składowisko odpadów niebezpiecznych to kosztowna operacja, często sięgająca kilku, a nawet kilkunastu tysięcy złotych. Utrata możliwości uzyskania wsparcia finansowego z gminy lub środków unijnych (często pokrywających znaczną część kosztów) może oznaczać konieczność pokrycia całości wydatków z własnej kieszeni. Termin 31 stycznia 2026 jest więc nie tylko terminem administracyjnym, ale także graniczną datą decydującą o dostępie do pomocy publicznej.
Nigdy nie usuwaj azbestu samodzielnie. Wymagania prawne
W obliczu konieczności usunięcia azbestu, najważniejszą zasadą bezpieczeństwa jest: nigdy nie demontuj go na własną rękę. Prace na sucho, wykonywane bez odpowiedniego sprzętu i przeszkolenia, prowadzą do masowego uwalniania włókien azbestowych, co naraża na śmiertelne ryzyko nie tylko wykonawcę, ale i wszystkich mieszkańców posesji oraz sąsiadów.
Zgodnie z polskim prawem, usuwaniem azbestu mogą zajmować się wyłącznie firmy, które:
- Posiadają odpowiednie uprawnienia i zezwolenia na pracę z materiałami niebezpiecznymi.
- Stosują ścisłe procedury bezpieczeństwa, w tym pracę na mokro (ciągłe zwilżanie materiału, aby zapobiec pyleniu).
- Dysponują przeszkolonym personelem i odpowiednim sprzętem ochronnym.
- Mają zatwierdzony przez starostę program gospodarowania odpadami niebezpiecznymi.
Zdemontowane wyroby azbestowe są klasyfikowane jako odpady niebezpieczne i muszą trafić na specjalnie wyznaczone składowiska. Próba ich ponownego wykorzystania, zakopania lub wyrzucenia do zwykłego kontenera jest surowo zabroniona i podlega kolejnym sankcjom prawnym.
Checklista: Co musisz zrobić przed 31 stycznia 2026 roku
Jeśli podejrzewasz lub wiesz, że na Twojej posesji znajduje się azbest (np. eternit na dachu, rury azbestowo-cementowe), oto praktyczne kroki, które należy podjąć niezwłocznie:
- Weryfikacja: Upewnij się, gdzie dokładnie i w jakiej ilości azbest występuje. Jeśli stan techniczny materiału jest zły (jest popękany, kruszy się), należy rozważyć jego pilne zabezpieczenie.
- Pobranie formularza: Znajdź i pobierz aktualny formularz deklaracji (Załącznik nr 3 do rozporządzenia z 2010 r.) ze strony internetowej swojego urzędu gminy lub marszałka województwa.
- Złożenie deklaracji: Wypełnij formularz i złóż go w odpowiednim urzędzie (wójt/burmistrz/prezydent dla osób fizycznych lub marszałek dla przedsiębiorców).
- Pilnuj terminu: Deklaracja musi dotrzeć do urzędu najpóźniej 31 stycznia 2026 roku.
- Zaplanuj usunięcie: Po złożeniu deklaracji sprawdź, czy Twoja gmina oferuje programy dofinansowania do usuwania azbestu. Skontaktuj się z uprawnionymi firmami, aby uzyskać wycenę profesjonalnego demontażu i utylizacji.
Działanie w terminie pozwala nie tylko uniknąć potencjalnych kar, ale przede wszystkim zabezpiecza zdrowie domowników i otwiera drogę do wsparcia finansowego, które znacząco obniży koszty pozbycia się niebezpiecznego materiału.