Polska bankowość wkracza w nową erę przejrzystości. Przepisy uchwalone latem 2025 roku rewolucjonizują sposób zarządzania rachunkami zmarłych klientów, co ma bezpośrednie przełożenie na tysiące rodzin w całym kraju. Nowelizacja prawa bankowego, która weszła w życie po podpisaniu przez Prezydenta, zapewnia instytucjom finansowym bezpośredni dostęp do kluczowej funkcji rejestru PESEL – weryfikacji statusu życia swoich klientów.
Ta zmiana nie jest jedynie formalnością. Ministerstwo Finansów szacuje, że na nieaktywnych rachunkach bankowych w Polsce zamrożonych jest obecnie około 2,5 miliarda złotych. Są to oszczędności należące do osób, które zmarły, ale o których istnieniu spadkobiercy nie mieli pojęcia lub nie mogli ich odzyskać z powodu skomplikowanych procedur. Nowe prawo ma położyć kres tej finansowej próżni, wprowadzając mechanizm, który automatycznie uruchamia procedury spadkowe, gdy tylko bank stwierdzi śmierć właściciela nieaktywnego konta. Choć przepisy już obowiązują, masowe weryfikacje rozpoczną się w 2026 roku, po dostosowaniu systemów informatycznych banków.
Koniec finansowej próżni: Dlaczego miliardy były zamrożone
Przez dziesięciolecia banki znajdowały się w patowej sytuacji. Tajemnica bankowa skutecznie uniemożliwiała im proaktywne działanie, nawet jeśli rachunek pozostawał uśpiony przez lata. Instytucje finansowe nie miały narzędzia do samodzielnego sprawdzenia, czy właściciel konta nadal żyje. W efekcie, środki, często znaczne, pozostawały w systemie, niedostępne dla spadkobierców.
Dotychczas jedynym realnym sposobem na odzyskanie tych pieniędzy była inicjatywa rodziny. Spadkobiercy musieli wiedzieć, w którym banku zmarły miał konto, uzyskać dokumenty spadkowe, a następnie złożyć zapytanie za pośrednictwem Centralnej Informacji o Rachunkach (CIR), prowadzonej przez Krajową Izbę Rozliczeniową (KIR). Choć system CIR działa od 2016 roku i odnotowuje 700 do 800 zapytań miesięcznie, jest to kropla w morzu potrzeb. Tysiące rodzin, często nieświadomych istnienia kont, nigdy nie rozpoczynało poszukiwań. Szacuje się, że co roku około 3800 nieujawnionych depozytów pozostaje w systemie po śmierci właścicieli, co kumuluje się w miliardowe kwoty.
Nowelizacja, której tekst został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, zapewnia bankom i spółdzielczym kasom oszczędnościowo-kredytowym (SKOK) bezpośredni i automatyczny dostęp do informacji o dacie zgonu lub dacie odnalezienia ciała, co eliminuje konieczność czekania na ruch ze strony spadkobierców. Banki stają się aktywnymi uczestnikami procesu, co radykalnie skróci czas potrzebny na uwolnienie środków.
Pięć lat ciszy: Kiedy bank ma obowiązek sprawdzić klienta
Nowe przepisy wprowadzają jasny próg czasowy, który uruchamia mechanizm weryfikacji. Bank ma obowiązek wystąpić o dane z rejestru PESEL, jeżeli przez pięć lat na rachunku nie została wykonana żadna operacja. Kluczowe jest zrozumienie, co oznacza „nieaktywność”. Licznik nieaktywności jest resetowany przez każdą dyspozycję ze strony właściciela, w tym:
- Wykonanie przelewu (nawet symbolicznej kwoty).
- Wypłata środków z bankomatu.
- Zalogowanie się do bankowości elektronicznej lub aplikacji mobilnej.
- Sprawdzenie salda konta.
Jeśli klient posiada w danym banku kilka rachunków, wystarczy aktywność na którymkolwiek z nich, aby wszystkie konta zostały uznane za aktywne. To ważna ochrona przed przypadkowym „uśpieniem” rachunków pomocniczych, z których klienci korzystają sporadycznie. Dopiero kompletna cisza trwająca pełne 60 miesięcy uruchamia obowiązkową procedurę weryfikacyjną.
Szczególne przepisy dotyczą również produktów terminowych, takich jak lokaty. W przypadku wygaśnięcia umowy lokaty, jeśli właściciel nie przekazał wcześniej dyspozycji wypłaty, bank ma tylko trzy miesiące na weryfikację w rejestrze PESEL. To znacząco przyspiesza uwolnienie kapitału z lokat, które często stanowią istotną część oszczędności zmarłych.
Terminy i modernizacja: Kiedy system ruszy pełną parą
Choć ustawa weszła w życie, rzeczywiste uruchomienie masowych weryfikacji to złożony proces techniczny. Banki muszą zmodernizować swoje systemy informatyczne, aby mogły bezpiecznie i automatycznie komunikować się z rejestrem PESEL. Wymaga to stworzenia nowych interfejsów, zaprogramowania procedur masowej weryfikacji oraz gruntownego przetestowania mechanizmów wewnętrznych.
Eksperci sektora finansowego przewidują, że pierwsze automatyczne sprawdzenia statusu życia właścicieli nieaktywnych rachunków rozpoczną się w pierwszej połowie 2026 roku. Jednak osiągnięcie pełnej, masowej skali działania, która obejmie setki tysięcy, a być może miliony, nieaktywnych rachunków w całym sektorze, może nastąpić dopiero pod koniec 2026 roku lub na początku 2027 roku. Instytucje finansowe muszą najpierw zidentyfikować wszystkie rachunki nieaktywne przez pięć lat lub dłużej, przygotować listy do weryfikacji, a następnie przetworzyć dane zwrotne, co jest ogromnym przedsięwzięciem logistycznym.
Po potwierdzeniu zgonu klienta, bank natychmiast zamknie rachunek i rozpocznie procedurę kontaktu ze spadkobiercami. W tym momencie konieczne będą dokumenty spadkowe, ale dzięki automatycznej weryfikacji, proces ten zostanie uruchomiony bez konieczności oczekiwania na zapytanie rodziny.
Praktyczny przewodnik: Jak uchronić konto przed „uśpieniem”
Dla osób aktywnie korzystających z bankowości nowe przepisy nie niosą żadnego ryzyka. Wystarczy regularne, choćby minimalne, korzystanie z rachunku. Jeśli jednak posiadasz konta oszczędnościowe, rachunki pomocnicze lub lokaty, z których rzadko korzystasz, warto podjąć proste kroki zapobiegawcze:
Utrzymywanie aktywności: Najprostszą metodą jest wykonanie symbolicznego działania raz w roku. Zalogowanie się do bankowości internetowej, sprawdzenie salda, a nawet wykonanie minimalnego przelewu (np. 1 grosza) do innego banku, resetuje pięcioletni licznik nieaktywności. Warto ustalić sobie przypomnienie, aby raz na 12 miesięcy sprawdzić wszystkie swoje rachunki.
Kluczowa komunikacja: Największym problemem w przypadku zamrożonych oszczędności jest brak wiedzy rodziny o ich istnieniu. Należy przekazać bliskim listę wszystkich banków, w których prowadzisz rachunki, konta oszczędnościowe czy lokaty. Nie jest konieczne udostępnianie haseł czy numerów kont, lecz jedynie informacja o instytucjach. Ta wiedza pozwoli rodzinie działać natychmiast po śmierci, nawet jeśli automatyczna weryfikacja banku jeszcze się nie rozpoczęła lub dane nie zostały przetworzone.
Nowelizacja prawa bankowego to krok w kierunku większego bezpieczeństwa finansowego. Umożliwia bankom nie tylko szybsze przekazywanie majątku spadkobiercom, ale również podnosi ogólne bezpieczeństwo systemu. Utrudnia próby wyłudzenia pieniędzy z kont zmarłych, ponieważ system PESEL natychmiast ujawni niezgodność danych w przypadku prób posługiwania się fałszywymi pełnomocnictwami.
Uwolnienie 2,5 miliarda złotych i potencjalnie większych sum, które dotąd były martwe w systemie, ma także pozytywny wpływ na gospodarkę. Środki te trafią do obiegu, zasilając konsumpcję i inwestycje, co jest istotnym impulsem dla rynku krajowego. Era bezradności banków wobec uśpionych rachunków kończy się, a system finansowy staje się bardziej sprawny, przejrzysty i dostosowany do cyfrowych możliwości.