Prezydent Karol Nawrocki podpisał 7 stycznia ustawę, która wprowadza daleko idące zmiany w systemie zwolnień lekarskich (L4), procedurach kontrolnych oraz orzecznictwie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nowe przepisy mają na celu przede wszystkim uszczelnienie systemu, zwiększenie transparentności kontroli oraz zwalczanie dezinformacji narosłej wokół tematu nieprawidłowego wykorzystywania L4.
Zmiany dotykają zarówno pracowników, którzy muszą teraz uważać na precyzyjnie zdefiniowane pojęcia „pracy zarobkowej” oraz „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”, jak i samych lekarzy oraz płatników składek. Co kluczowe, przepisy te wchodzą w życie w różnych terminach – niektóre niemal natychmiastowo, inne dopiero za rok. Eksperci ZUS podkreślają, że głównym celem jest doprecyzowanie, co dokładnie jest zabronione w czasie choroby, a co jest dozwolone, aby ubezpieczeni mieli jasność co do swoich praw i obowiązków.
Poniżej wyjaśniamy, jakie konkretne zmiany wchodzą w życie i co oznaczają one w praktyce dla ubezpieczonych, płatników oraz lekarzy orzeczników, zgodnie z oficjalnymi komunikatami ZUS.
Nowe uprawnienia ZUS: Kontrola zaświadczeń i żądanie wyjaśnień
Część przepisów usprawniających procedury kontrolne weszła w życie już po 14 dniach od ogłoszenia ustawy. Zmiany te koncentrują się na zwiększeniu skuteczności kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy. Ich celem jest wyeliminowanie dotychczasowych niejasności prawnych.
ZUS uzyskał jednoznaczne uprawnienia do kontrolowania zaświadczeń lekarskich wystawionych z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Dotychczasowe przepisy, choć sugerowały taką możliwość, nie były wystarczająco precyzyjne, co prowadziło do wątpliwości proceduralnych.
Najważniejszą zmianą dla ubezpieczonych jest wprowadzenie możliwości żądania przez ZUS od osoby kontrolowanej udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, na potrzeby kontroli zaświadczenia lekarskiego. Oznacza to, że w przypadku wątpliwości co do zasadności lub sposobu wykorzystania zwolnienia, ubezpieczony będzie zobowiązany do aktywnej współpracy z ZUS, dostarczając niezbędnych informacji.
Doprecyzowano także działania ZUS w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w wystawianiu zaświadczeń. Wprowadzono możliwość udostępniania samorządom zawodowym lekarzy i lekarzy dentystów danych zgromadzonych przez ZUS, co ma ułatwić postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej. Zmiana ta ma bezpośrednio przyczynić się do poprawy jakości orzekania i ograniczenia nadużyć.
Precyzyjne definicje: Praca zarobkowa i aktywność niezgodna z celem zwolnienia
Kluczowe zmiany dotyczące samego zachowania na zwolnieniu wejdą w życie po upływie 3 miesięcy od ogłoszenia ustawy. Przepisy te mają na celu uregulowanie kwestii związanych z podejmowaniem przez świadczeniobiorców określonych czynności w czasie przebywania na L4. Nadal obowiązuje zasada, że wykonywanie pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy skutkuje utratą prawa do zasiłku chorobowego za cały ten okres.
Nowa ustawa wprowadza jednak precyzyjne definicje, które mają ograniczyć pole do interpretacji i dezinformacji. Zasiłek straci ubezpieczony, jeżeli będzie podejmował aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia – jest to precyzyjniejsze sformułowanie niż dotychczasowe „wykorzystanie zwolnienia w sposób niezgodny z celem”.
Definicja pracy zarobkowej: Będzie to każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego, z jednym kluczowym wyjątkiem: wykluczone są czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Ważne jest, że polecenie pracodawcy nie może być uznane za taką istotną okoliczność. Czynność incydentalna to np. pilna, jednorazowa wizyta u notariusza, a nie regularne prowadzenie działalności gospodarczej.
Definicja aktywności niezgodnej z celem zwolnienia: Są to wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Wyjątkiem są zwykłe czynności dnia codziennego lub czynności incydentalne, których wymaga istotna okoliczność (np. konieczność zakupu niezbędnych leków lub żywności). Zatem, wyjazd na wakacje lub remont mieszkania, który obciąża organizm, może skutkować utratą zasiłku.
Kontrole ZUS: Legitymowanie i wstęp do miejsca kontroli
Wraz z wejściem w życie nowych definicji, ZUS i płatnicy składek (uprawnieni do wypłaty zasiłków) uzyskają bardziej szczegółowe uprawnienia kontrolne. Kontrole te będą mogły obejmować zarówno zwolnienia z powodu choroby, jak i te z tytułu opieki nad członkiem rodziny. Co istotne, kontrolą mogą być objęte również osoby, które utraciły już tytuł ubezpieczenia chorobowego.
Najważniejsze zmiany w zakresie uprawnień kontrolerów to:
- Prawo do legitymowania: Kontrolerzy ZUS uzyskają uprawnienia do legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia jej tożsamości.
- Wstęp do miejsca kontroli: Kontrolerzy będą uprawnieni do wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli. Należy jednak podkreślić, że nadal kontroler ZUS nie ma prawa wejść do mieszkania bez zgody ubezpieczonego. Wstęp do miejsca kontroli dotyczy głównie miejsc pracy, jeśli kontrola odbywa się tam, lub innych miejsc, gdzie ubezpieczony jest zobowiązany przebywać (np. ośrodki rehabilitacyjne).
- Odbieranie informacji: Kontrolerzy będą mogli odbierać informacje od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek oraz od lekarza leczącego.
Te zmiany mają na celu zwiększenie transparentności procesu kontroli i zapewnienie, że kontrole są przeprowadzane przez osoby o zweryfikowanej tożsamości, co jest istotne dla wiarygodności całego procesu.
Zmiany w orzecznictwie ZUS: E-wizyty i nowi specjaliści
Ustawa wprowadza również gruntowne zmiany w wewnętrznych procedurach orzeczniczych ZUS, które mają poprawić efektywność i przyspieszyć wydawanie decyzji. Zmiany te dotyczą przede wszystkim kadry medycznej ZUS i wejdą w życie w różnych terminach.
Uelastycznienie kadry orzeczniczej: ZUS będzie mógł zatrudniać nie tylko lekarzy orzeczników (wcześniej wymagany był tytuł specjalisty), ale także:
- Fizjoterapeutów – do wydawania orzeczeń w sprawach rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej.
- Pielęgniarki lub pielęgniarzy – w sprawach niezdolności do samodzielnej egzystencji.
Ponadto, na stanowiskach lekarzy orzeczników będą mogli pracować również lekarze odbywający szkolenie specjalizacyjne lub posiadający co najmniej pięcioletni okres wykonywania zawodu. Uelastyczniono także formy współpracy, umożliwiając zawieranie umów o świadczenie usług z lekarzami, pielęgniarzami i fizjoterapeutami, obok umów o pracę.
Cyfryzacja i terminy: Od 1 stycznia 2027 roku wprowadzone zostaną jednolite regulacje dotyczące wydawania orzeczeń. Kluczowe usprawnienia to:
- E-wizyty: Badanie niezbędne do wydania orzeczenia będzie mogło być przeprowadzone zdalnie, z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych.
- Orzeczenia elektroniczne: Orzeczenia będą wydawane w postaci dokumentu elektronicznego.
- Maksymalny termin: Wprowadzono maksymalny 30-dniowy termin na wydanie orzeczenia oraz możliwość wniesienia ponaglenia w przypadku jego przekroczenia.
Zmiany te mają znacząco skrócić czas oczekiwania na decyzje ZUS i zwiększyć dostęp do dokumentacji medycznej dla celów orzeczniczych (podmioty medyczne będą miały 14 dni na udostępnienie dokumentacji na wniosek ZUS).
Nowa zasada L4 przy zatrudnieniu u kilku pracodawców (od 2027 roku)
Jedna z najbardziej oczekiwanych zmian, mająca bezpośrednie przełożenie na osoby zatrudnione w więcej niż jednym miejscu, wejdzie w życie dopiero 1 stycznia 2027 roku.
Obecnie, jeśli ubezpieczony podlega ubezpieczeniom z kilku tytułów (np. umowa o pracę i umowa zlecenie), zwolnienie lekarskie musi być wystawione na każdy z tych tytułów. Od 2027 roku zasada ta ulegnie modyfikacji.
Lekarz, na żądanie ubezpieczonego, nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia lekarskiego z określonego tytułu, jeżeli praca zarobkowa w tym miejscu będzie mogła być wykonywana z uwagi na jej charakter. Przykładem jest sytuacja, w której pracownik jest niezdolny do pracy fizycznej na umowie o pracę, ale może wykonywać pracę zdalną na umowie zlecenie.
W takim przypadku ubezpieczony będzie zobowiązany poinformować płatnika składek (uprawnionego do wypłaty zasiłków) o okresie, na który zostało mu wystawione zwolnienie od pracy z innego tytułu. Zmiana ta ma umożliwić elastyczne zarządzanie niezdolnością do pracy, bez konieczności rezygnowania ze wszystkich źródeł dochodu, o ile charakter choroby na to pozwala.
Podsumowanie dla ubezpieczonych: Co musisz wiedzieć o nowych terminach
Reforma ZUS jest procesem rozłożonym w czasie, a kluczowe momenty dla ubezpieczonych to:
- Natychmiast (po 14 dniach od ogłoszenia): ZUS może kontrolować zwolnienia na opiekę nad rodziną i ma prawo żądać od Ciebie pisemnych wyjaśnień w sprawie kontroli.
- Po 3 miesiącach od ogłoszenia: Wchodzą w życie nowe, ścisłe definicje „pracy zarobkowej” i „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Unikaj wszelkich działań, które mogą wydłużyć leczenie. Kontrolerzy ZUS uzyskują prawo do legitymowania.
- Od 1 stycznia 2027 roku: Możliwość rezygnacji z wystawienia L4 u jednego pracodawcy, jeśli charakter pracy u drugiego pozwala na jej wykonywanie pomimo choroby.
Celem nowych przepisów jest zwiększenie pewności prawnej i ukrócenie nadużyć. Ubezpieczeni muszą teraz szczególnie pilnować, by ich aktywność w trakcie L4 była zgodna z celem leczenia i rekonwalescencji, zgodnie z nowymi, precyzyjnymi definicjami prawnymi.