Prezydent USA Donald Trump ogłosił w nocy z poniedziałku na wtorek wprowadzenie 25-proc. ceł wobec państw „robiących interesy” z Iranem – z deklaracją, że mają obowiązywać ze skutkiem natychmiastowym. (Reuters) Na razie nie przedstawiono listy krajów ani szczegółów prawnych i operacyjnych, co wywołało pytania o zakres hasła „doing business” oraz sposób egzekucji. (Reuters) Decyzja zbiegła się w czasie z eskalacją protestów w Iranie i doniesieniami o brutalnych działaniach służb, a także z kolejnymi sygnałami, że Biały Dom rozważa szerokie spektrum działań – przy deklarowanej preferencji dla dyplomacji. (Reuters)
W wpisie na Truth Social Trump napisał, że „każdy kraj prowadzący interesy z Islamską Republiką Iranu” ma być objęty 25% taryfą na „wszelki biznes prowadzony ze Stanami Zjednoczonymi”, a decyzja ma być „ostateczna i wiążąca”. (Reuters) Równolegle administracja potwierdza, że utrzymuje kanały komunikacji dotyczące Iranu – m.in. poprzez specjalnego wysłannika Steve’a Witkoffa – choć treść rozmów nie została ujawniona. (AP News)
Co ogłosił Trump i dlaczego to budzi wątpliwości
Najważniejszy problem polega na tym, że – według doniesień – Biały Dom nie opublikował jeszcze dokumentu wykonawczego ani technicznych wytycznych, które przesądzałyby, jak nowa taryfa ma działać w praktyce: czy będzie to jednolita stawka na import z danych państw, czy mechanizm nakładany sektorowo, czy też narzędzie „warunkowe” uruchamiane po spełnieniu kryteriów. (Reuters) W efekcie rynki i partnerzy handlowi USA zostali z komunikatem o dużej sile politycznej, ale z ograniczoną „instrukcją obsługi”.
Niejasne jest też znaczenie sformułowania „doing business” – czy obejmuje każdy rodzaj relacji gospodarczej z Iranem (handel towarami, usługi, energetykę, przeładunki, re-eksport), czy tylko wybrane obszary. (TIME) W praktyce to kluczowe: od definicji zależy, czy taryfa stanie się narzędziem o realnym zasięgu globalnym, czy raczej polityczną groźbą skierowaną do kilku największych graczy.
W tle jest szersza strategia: Trump od miesięcy intensywnie używa ceł jako instrumentu presji w polityce zagranicznej. TIME zwraca uwagę, że w wielu analizach podkreśla się ryzyko „zwrotnego uderzenia” ceł w postaci wzrostu kosztów po stronie USA – poprzez droższy import, presję inflacyjną i niepewność dla firm. (TIME)
Istotny jest też precedens. W marcu 2025 r. opublikowano w USA rozporządzenie (w formie działania prezydenckiego) przewidujące możliwość nałożenia 25% taryfy na towary z państw importujących ropę z Wenezueli – bezpośrednio lub pośrednio – jako rozwiązanie o charakterze „wtórnym”. (Federal Register) To pokazuje, że administracja ma już w arsenale koncept „ceł za relacje z państwem trzecim”, choć skala i implementacja w przypadku Iranu mogą być trudniejsze.
Kontekst polityczny jest równie mocny. Doniesienia medialne wskazują, że ogłoszenie ceł nastąpiło w okresie gwałtownych protestów i zamieszek w Iranie, określanych jako jedne z największych od lat. (Reuters) Organizacje monitorujące sytuację praw człowieka informowały o setkach ofiar; pojawiają się również informacje o masowych zatrzymaniach i ograniczeniach w łączności, co utrudnia niezależną weryfikację wydarzeń. (amp.dw.com)
Kogo mogą objąć cła i jakie będą skutki dla handlu oraz rynków
Choć Trump nie wymienił państw, dane o strukturze wymiany handlowej Iranu wskazują na grupę najbardziej prawdopodobnych adresatów presji – czyli kraje z istotnym wolumenem obrotów z Teheranem.
Z danych World Bank WITS (zestawienie udziałów partnerów w łącznym handlu Iranu) wynika, że kluczową rolę odgrywają m.in. Zjednoczone Emiraty Arabskie (ok. 30,66%), Chiny (ok. 26,50%) oraz Turcja (ok. 10,36%), a dalej m.in. Indie (ok. 4,59%). (WITS) W praktyce oznacza to, że „taryfa wtórna” mogłaby dotknąć państwa ważne nie tylko dla Iranu, ale też dla globalnych łańcuchów dostaw i handlu z USA.
Reuters podawał, że Iran – mimo wieloletnich sankcji USA – nadal eksportuje ropę głównie do Chin, a wśród jego istotnych partnerów wymieniano m.in. Turcję, Irak, ZEA i Indie. (Reuters) To o tyle ważne, że w energetyce i petrochemii „odcięcie” nie jest kwestią jednego kontraktu: działa tu logistyka, ubezpieczenia, bankowość i rozliczenia, a decyzje polityczne szybko przekładają się na koszt ryzyka.
Pierwsze reakcje dyplomatyczne sygnalizują możliwość eskalacji. Chiny – jako największy partner handlowy Iranu – miały krytycznie odnieść się do jednostronnych działań USA i ostrzec, że mogą być potrzebne środki odwetowe. Reuters informował też, że Japonia i Korea Południowa monitorują sytuację i czekają na doprecyzowanie planów Waszyngtonu.
Gdzie skutki mogą być najbardziej namacalne?
- Energia i paliwa. Rosnąca niepewność wokół Iranu już wpływa na ceny ropy. Reuters podał, że notowania rosły w związku z obawami o potencjalne zakłócenia podaży, a analitycy wskazywali na premię geopolityczną rzędu 3–4 dolarów za baryłkę. W realnej gospodarce to przekłada się na koszty transportu, przemysłu i finalnie ceny dla konsumentów – również poza USA.
- Handel rolno-spożywczy i surowce. Reuters opisał przypadek Brazylii: w 2025 r. kraj miał notować 2,9 mld dolarów nadwyżki w handlu z Iranem (dominowały m.in. kukurydza i soja), a nowa taryfa USA może stać się istotnym ryzykiem dla brazylijskich eksporterów.
- Łańcuchy dostaw i „huby” re-eksportowe. ZEA są postrzegane jako istotny węzeł przeładunkowy i re-eksportowy dla regionu. Jeśli definicja „doing business” zostałaby ujęta szeroko, firmy mogą spodziewać się wzrostu kosztów zgodności (compliance), dodatkowych kontroli oraz większego ryzyka kontraktowego – nawet bez formalnej listy „państw objętych”.
Warto też odnotować wątek prawny, bo może przesądzić o trwałości narzędzia. W USA trwa spór o zakres uprawnień prezydenta do nakładania ceł w oparciu o International Emergency Economic Powers Act (IEEPA); komentatorzy prawni wskazywali, że sprawa trafiła na poziom Sądu Najwyższego, a wcześniejsze orzeczenia sądów niższych kwestionowały możliwość użycia IEEPA jako podstawy dla szerokich taryf. ) To oznacza, że nawet jeśli polityczna deklaracja jest jednoznaczna, długofalowa stabilność systemu ceł może zostać zweryfikowana w sądzie.
Na tym tle administracja utrzymuje, że priorytetem pozostaje dyplomacja, choć – jak relacjonowano – rozważane są „wszystkie opcje”. (amp.dw.com) Dla biznesu i rynków kluczowe będzie więc to, co wydarzy się w kolejnych dniach: czy pojawi się formalny akt wykonawczy, jak zdefiniowany zostanie próg „doing business”, oraz czy USA wskażą mechanizm wyłączeń (np. dla transakcji humanitarnych) i harmonogram wdrożenia.
W krótkim terminie decyzja Trumpa działa jak sygnał strategiczny: ma zwiększyć koszt współpracy z Iranem dla państw trzecich, przenosząc ciężar presji z poszczególnych firm na całe gospodarki. W dłuższej perspektywie może jednak wywołać skutki uboczne – od napięć z kluczowymi partnerami USA, przez wzrost premii ryzyka na rynkach surowcowych, po dalszą fragmentację globalnego handlu.