Banki w Polsce, we współpracy z Generalnym Inspektorem Informacji Finansowej (GIIF), stosują zaawansowane algorytmy do monitorowania transakcji. Celem jest walka z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Jednak te same algorytmy coraz częściej wychwytują standardowe przelewy między Polakami, jeśli ich tytuł jest niejasny, humorystyczny lub nie pasuje do kwoty. Konsekwencje mogą być bardzo poważne: od zablokowania środków, przez długotrwałe wyjaśnienia w GIIF, aż po kontrolę Urzędu Skarbowego i nałożenie karnego podatku w wysokości 75%.
Problem dotyczy każdego, kto dokonuje przelewów o wyższych kwotach, nawet jeśli są to pieniądze w pełni legalne. Kluczowe jest zrozumienie, jak systemy bankowe oceniają wiarygodność transakcji i jakie tytuły automatycznie wzbudzają podejrzenia. Wystarczy nieprecyzyjny opis, by bank wstrzymał operację i zażądał pełnej dokumentacji, co może sparaliżować działalność gospodarczą lub opóźnić realizację prywatnych umów.
Przykładem jest sytuacja przedsiębiorcy, który przesłał kontrahentowi 40 000 zł z tytułem „zwrot długu”. Mimo legalności transakcji, system uznał, że brak precyzyjnego kontekstu (np. daty i numeru umowy pożyczki) może ukrywać nielegalną działalność. Transakcja została wstrzymana, a dokumentacja trafiła do GIIF. Wyjaśnienie sprawy, wymagające przedłożenia faktur, umów i korespondencji mailowej, zajęło aż trzy tygodnie. To dowodzi, że w 2025 roku precyzja w tytule przelewu jest kluczowa.
Dlaczego algorytmy bankowe blokują legalne transakcje?
Większość banków wykorzystuje zaawansowane systemy sztucznej inteligencji, które działają na zasadzie porównywania tytułu przelewu z jego wartością oraz profilu klienta. Algorytmy szukają rozbieżności, które mogą sugerować próbę ukrycia faktycznego celu operacji finansowej. Jeśli przelew opiewa na dużą kwotę, ale jego tytuł jest zbyt ogólny, humorystyczny lub zawiera słowa kluczowe, transakcja może zostać automatycznie oflagowana.
Do najczęściej blokowanych tytułów należą sformułowania, które są zbyt ogólne lub nieprofesjonalne, takie jak „usługi”, „rozliczenie”, „płatność” bez żadnego kontekstu, a także humorystyczne określenia, np. „kawa z kolegą” przy kwocie 8 000 zł, czy „hajs dla ziomka”. Systemy są również uczulone na slang, który może sugerować handel nielegalnymi substancjami. Przykładowo, przelew z tytułem „ekstra za last minute” (w domyśle: dodatkowa opłata za usługę) może zostać zinterpretowany jako związany z narkotykami, co miało miejsce w realnej sprawie, gdzie transakcja na 2 500 zł trafiła do prokuratury.
Automatyczne zgłoszenie do GIIF uruchamia się w Polsce przy każdej transakcji przekraczającej próg 65 000 zł. Jednak mniejsze kwoty również są monitorowane. Systemy są szczególnie czułe na wzorzec rozbijania dużej transakcji na mniejsze części (tzw. structuring). Jeśli w krótkim czasie wykonasz serię przelewów o zbliżonych kwotach do różnych odbiorców, może to zostać uznane za próbę obejścia progu 65 000 zł i również trafi pod lupę Generalnego Inspektora Informacji Finansowej.
Kontrola fiskusa: 5 lat wstecz i podatek karny 75%
Wiele osób mylnie zakłada, że kontrola Urzędu Skarbowego musi być poprzedzona uprzedzeniem. Od 2022 roku fiskus ma prawo sprawdzać historię przelewów bez wcześniejszego informowania właściciela konta. Uprawnienia te są wykorzystywane, gdy Urząd podejrzewa niezgodność między deklarowanymi dochodami a faktycznym obrotem na rachunkach bankowych. Właściciel konta otrzymuje wezwanie i musi udowodnić legalność każdej podejrzanej operacji.
Banki mają obowiązek przechowywania historii transakcji przez okres 5 lat. Oznacza to, że Urząd Skarbowy może zażądać wyjaśnień dotyczących przelewu sprzed czterech lat. Kluczowe jest zatem archiwizowanie dokumentacji – umów, faktur, korespondencji mailowej i potwierdzeń przelewów – przez cały ten okres. Brak możliwości udowodnienia źródła pieniędzy ma katastrofalne skutki finansowe.
Jeśli podatnik nie jest w stanie udokumentować pochodzenia środków, Urząd Skarbowy nalicza podatek od nieujawnionych przychodów. Stawka ta jest wyjątkowo wysoka i wynosi 75% wartości nieudokumentowanej kwoty, plus odsetki za zwłokę. Nawet jeśli pieniądze pochodziły z legalnego źródła (np. spłata starej pożyczki), ale nie masz na to żadnego „papieru”, fiskus potraktuje to jako dochód ukryty.
Darowizny rodzinne: jak uniknąć 20% podatku?
Jednym z najczęstszych powodów kontroli są przelewy tytułowane jako darowizny, które nie spełniają restrykcyjnych wymogów formalnych. W 2025 roku, najbliższa rodzina (małżonek, dzieci, rodzice, dziadkowie, wnukowie, rodzeństwo, ojczym lub macocha) może otrzymać darowiznę do kwoty 36 120 zł bez podatku od jednej osoby w ciągu 5 lat. Limity dla dalszej rodziny i osób obcych są niższe.
Aby darowizna przekraczająca ten próg (np. 50 000 zł na wkład własny) była w pełni zwolniona z opodatkowania, muszą zostać spełnione trzy bezwzględne warunki:
- Przelew musi być dokonany przelewem bankowym na rachunek obdarowanego (gotówka nie wchodzi w grę).
- Tytuł przelewu musi być precyzyjny i zawierać dane obu stron, w tym numery PESEL. Wzór to: „Darowizna od [imię i nazwisko darczyńcy, PESEL] dla [stopień pokrewieństwa, imię i nazwisko obdarowanego, PESEL]”. Tytuły typu „prezent od taty” są niewystarczające.
- Należy zgłosić darowiznę do Urzędu Skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od daty przelewu.
Niezgłoszenie darowizny w terminie lub brak prawidłowego tytułu skutkuje utratą prawa do zwolnienia podatkowego. Wówczas Urząd naliczy podatek w wysokości 20% od całej wartości darowizny, a nie tylko od kwoty przekraczającej limit. Przykładowo, darowizna 60 000 zł od kuzyna, niezgłoszona w terminie, oznacza karę podatkową 12 000 zł plus odsetki.
Praktyczne wskazówki: Jak poprawnie opisywać przelewy?
Aby uniknąć blokady transakcji przez bank lub kontroli Urzędu Skarbowego, należy zawsze stosować zasadę maksymalnej precyzji i unikać dwuznaczności. Im wyższa kwota, tym większa precyzja jest wymagana. Nigdy nie używaj humorystycznych określeń, nawet w przelewach do bliskich znajomych.
Wzory poprawnych tytułów przelewów:
- Za usługi/towary: Zamiast „Usługi remontowe” użyj: „Malowanie pokoju zgodnie z umową nr 12/2025 z dnia 15.01.2025”.
- Zwrot pożyczki: Zamiast „Zwrot” użyj: „Spłata pożyczki z dnia 10.12.2024 zgodnie z umową pożyczki nr 5/2024”.
- Czynsz/Opłaty: Zamiast „Opłata za mieszkanie” użyj: „Czynsz za mieszkanie przy ul. X za miesiąc styczeń 2025”.
- Darowizna (powyżej limitu): „Darowizna od ojca Marka Nowaka PESEL [numer] dla syna Tomasza Nowaka PESEL [numer]”.
Kluczem jest zapewnienie, że w razie kontroli, tytuł przelewu natychmiast skojarzy się z posiadaną dokumentacją. Zapisuj i archiwizuj potwierdzenia przelewów, umowy, faktury i notatki mailowe. Pamiętaj, że kontrola może nadejść nawet po kilku latach, a szukanie dokumentów z przeszłości bywa niemożliwe. Regularne porządkowanie dokumentacji finansowej jest najlepszą polisą ubezpieczeniową przed potencjalnym 75% podatkiem karnym.