Polska wchodzi w nowy etap regulacji prawnych dotyczących pobytu i wsparcia obywateli Ukrainy. 19 lutego 2026 roku Prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę, która definitywnie wygasza dotychczasowe rozwiązania wynikające z tzw. specustawy pomocowej z 2022 roku. Najbardziej odczuwalną zmianą, która wejdzie w życie już 5 marca, jest reforma dostępu do publicznej służby zdrowia. Od tego dnia darmowe leczenie w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia przestanie być powszechnym przywilejem uchodźczym, a stanie się uprawnieniem zależnym od statusu zawodowego i ubezpieczeniowego. Zmiana ta dotknie tysiące osób, które do tej pory korzystały z polskiego systemu opieki zdrowotnej na zasadach zbliżonych do obywateli Polski, bez konieczności opłacania składek.
Decyzja parlamentu i głowy państwa kończy czteroletni okres funkcjonowania nadzwyczajnego systemu prawnego. Mechanizmy wprowadzone w marcu 2022 roku, mające charakter doraźnej pomocy w obliczu wybuchu wojny, zostają zastąpione przez systemowe rozwiązania zintegrowane z ogólną ustawą o udzielaniu cudzoziemcom ochrony. Oznacza to, że obywatele Ukrainy przestają tworzyć osobną kategorię prawną w polskim systemie zdrowotnym i zostają zrównani w prawach oraz obowiązkach z innymi obcokrajowcami spoza Unii Europejskiej. Dla wielu osób oznacza to konieczność szybkiego uregulowania swojej sytuacji ubezpieczeniowej, aby uniknąć wysokich rachunków za wizyty lekarskie czy hospitalizację.
Koniec specustawy. Co zmienia się w strukturze prawnej?
Dotychczasowa specustawa tworzyła uproszczony system, w którym koszty leczenia uchodźców pokrywał bezpośrednio budżet państwa, a nie środki zgromadzone w Narodowym Funduszu Zdrowia. Był to model bezprecedensowy, mający na celu zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego osobom uciekającym przed konfliktem zbrojnym. Nowe przepisy przenoszą jednak kluczowe elementy, takie jak numer PESEL ze statusem UKR oraz dokument elektroniczny Diia.pl, do ogólnych ram ochrony czasowej.
Reforma ta ma na celu uporządkowanie systemu i dostosowanie go do długofalowej obecności obywateli Ukrainy w Polsce. Rząd argumentuje, że po czterech latach od wybuchu wojny nadszedł czas na przejście z trybu awaryjnego na tryb integracyjny. W praktyce oznacza to, że dostęp do pełnego pakietu świadczeń medycznych będzie teraz ściśle powiązany z aktywnością zawodową lub spełnieniem konkretnych kryteriów socjalnych, co ma motywować do podejmowania legalnego zatrudnienia.
Kto zachowa prawo do bezpłatnego leczenia po 5 marca?
Mimo zaostrzenia przepisów, ustawodawca przewidział szereg wyjątków, które mają chronić grupy najbardziej wrażliwe. Bezpłatna opieka zdrowotna w publicznym systemie nadal będzie przysługiwać wszystkim dzieciom i młodzieży do 18. roku życia, pod warunkiem posiadania numeru PESEL UKR. Jest to kluczowy element polityki państwa, mający na celu zapewnienie ciągłości opieki pediatrycznej i szczepień ochronnych dla najmłodszych.
W przypadku osób dorosłych, sytuacja staje się bardziej złożona. Prawo do darmowego leczenia zachowają osoby, które:
- Są zatrudnione na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenie, od której odprowadzana jest składka zdrowotna.
- Prowadzą działalność gospodarczą i samodzielnie opłacają składki do ZUS.
- Zostały zgłoszone do ubezpieczenia jako członkowie rodziny osoby ubezpieczonej (np. współmałżonek).
- Należą do grup szczególnych: kobiety w ciąży, ofiary tortur, osoby wymagające specjalistycznej opieki ze względu na ciężki stan zdrowia lub ofiary przemocy seksualnej.
Jak podkreślają przedstawiciele Narodowego Funduszu Zdrowia, świadczenia dla tych grup będą nadal rozliczane przez NFZ, ale ich finansowanie pozostanie w gestii budżetu państwa lub składek, zależnie od konkretnego tytułu ubezpieczeniowego.
Sytuacja osób niepracujących. Realne koszty braku ubezpieczenia
Dla dorosłych obywateli Ukrainy, którzy nie podejmują pracy i nie posiadają innego tytułu do ubezpieczenia, 5 marca 2026 roku będzie datą krytyczną. Po tym terminie zostaną oni uznani za osoby nieubezpieczone. W praktyce oznacza to, że bezpłatnie udzielone zostaną im wyłącznie świadczenia ratujące życie, na przykład w sytuacjach nagłych na Szpitalnych Oddziałach Ratunkowych (SOR).
Każda inna wizyta u lekarza rodzinnego, badania diagnostyczne, planowe zabiegi czy wizyty u specjalistów będą płatne zgodnie z cennikiem danej placówki medycznej. Warto przypomnieć, że proces ograniczania dostępu do darmowych procedur zaczął się już wcześniej – we wrześniu 2025 roku nieubezpieczeni obywatele Ukrainy stracili dostęp do m.in. refundowanego leczenia onkologicznego w ramach programów lekowych oraz planowych operacji zaćmy czy endoprotezoplastyki. Obecne zmiany domykają ten proces, obejmując niemal cały zakres opieki ambulatoryjnej i szpitalnej.
Nowe terminy dla PESEL UKR i zmiany w świadczeniu 800 plus
Ustawa wprowadza również istotne zmiany formalne, które rzutują na legalność pobytu. Każdy obywatel Ukrainy przybywający do Polski po 5 marca 2026 roku będzie miał zaledwie 30 dni na złożenie wniosku o PESEL UKR. Przekroczenie tego terminu będzie równoznaczne z utratą ochrony czasowej i legalności pobytu. Dodatkowo, osoby posiadające PESEL wyłącznie na podstawie oświadczenia muszą do 31 sierpnia 2026 roku potwierdzić swoją tożsamość w urzędzie gminy za pomocą ważnego dokumentu podróży.
Równolegle zmieniają się zasady przyznawania świadczenia wychowawczego 800 plus. Od 5 marca będzie ono wypłacane tylko tym rodzinom, w których:
- Przynajmniej jeden z rodziców pracuje i odprowadza składki od podstawy wynoszącej minimum połowę płacy minimalnej.
- Dzieci realizują obowiązek szkolny w polskich placówkach oświatowych.
To wyraźny sygnał ze strony państwa, że pomoc socjalna jest teraz ściśle powiązana z integracją społeczną i zawodową.
Oszczędności budżetowe i głos środowiska medycznego
Według wyliczeń Ministerstwa Zdrowia, wprowadzone ograniczenia mają przynieść budżetowi oszczędności rzędu 15 mln złotych miesięcznie. Choć w skali całego systemu ochrony zdrowia nie jest to kwota gigantyczna, eksperci wskazują na jej znaczenie symboliczne i systemowe. Jakub Kosikowski, rzecznik Naczelnej Izby Lekarskiej, zauważa, że w obliczu niedoborów finansowych w polskiej służbie zdrowia, szukanie oszczędności poprzez uszczelnienie systemu ubezpieczeń ma merytoryczne uzasadnienie.
Zjawisko tzw. turystyki medycznej, choć trudne do precyzyjnego oszacowania, było podnoszone w debacie publicznej jako jeden z argumentów za zmianą przepisów. Nowe regulacje mają wyeliminować sytuacje, w których osoby na stałe mieszkające na Ukrainie przyjeżdżały do Polski wyłącznie w celu wykonania kosztownych zabiegów na koszt polskiego podatnika.
Praktyczny poradnik: Co musisz zrobić przed 5 marca?
Aby uniknąć problemów z dostępem do lekarza i zachować ciągłość świadczeń, obywatele Ukrainy powinni podjąć następujące kroki:
- Sprawdź formę zatrudnienia: Upewnij się, że Twoja umowa (praca lub zlecenie) gwarantuje odprowadzanie składek zdrowotnych. Umowa o dzieło nie daje prawa do bezpłatnego leczenia.
- Dobrowolne ubezpieczenie: Jeśli nie pracujesz, rozważ podpisanie umowy o dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne w oddziale NFZ. Wiąże się to z opłacaniem comiesięcznej składki.
- Weryfikacja tożsamości: Jeśli Twój PESEL UKR został wydany na podstawie oświadczenia, udaj się do urzędu gminy z paszportem przed 31 sierpnia 2026 roku.
- Złóż wniosek o kartę pobytu: Osoby, które zrobią to przed 5 marca, zachowują legalny pobyt na czas oczekiwania na decyzję, co ułatwia formalności ubezpieczeniowe.
Zmiany te, choć wymagające dla wielu beneficjentów dotychczasowej pomocy, mają na celu stworzenie stabilnego i sprawiedliwego systemu, który promuje aktywność zawodową przy jednoczesnym zachowaniu ochrony dla osób w najtrudniejszej sytuacji życiowej.